KONCEPCJA LUDZKIEGO POZNANIA
KONCEPCJA LUDZKIEGO POZNANIA W FILOZOFII TOMASZA Z AKWINU
Autor: Aleksander Oleś
1.TOMASZOWA WIZJA CZŁOWIECZEŃSTWA
Aby dobrze zrozumieć sam proces poznania jaki znajdujemy u Tomasza z Akwinu, należy przede wszystkim u początku rozważań nad nim przypatrzyć się koncepcji człowieka. Wizja natury człowieka jaką kreśli Tomasz z Akwinu jest wizją, która przeciwstawia się dwóm koncepcjom człowieka, jakie panowały w dotychczasowych rozmyślaniach antropologicznych. Wizja natury człowieka u Tomasza z Akwinu jest :umiarkowana", łączy niejako dwa przeciwstawne bieguny związane z naturą ludzką: materializm i spirytualizm. Nim przejdziemy do rozważań nad naturą człowieka u Akwinaty należy pokrótce przyjrzeć się wyżej wspomnianym odmiennym stanowiskiem antropologicznym (skrajny materializm, radykalny spirytualizm).
A) DWIE PODSTAWY ANTROPOLOGICZNE W FILOZOFII PRZEDTOMASZOWEJ
a) SKRAJNY MATERIALIZM [1]
Pierwszą skrajną koncepcją człowieka była koncepcja materialistyczna. Wiązała się ona z rozpowszechnioną trzynastowieczną teorią filozoficzną zwaną somatyzmem (soma - ciało). Główną cechą somatyzmu było głoszenie tezy, że istnieje tylko ciało. W antropologii takie stanowisko doprowadziło do przekonania, iż człowiek jest tylko ciałem. Można go sprowadzić tylko do „elementu cielesnego". Człowiek według tej teorii jest tylko bardziej rozbudowaną „strukturą somatyczną", która w stosunku do otaczającego ją cielesnego świata jest bardziej rozbudowana i skomplikowana oraz złożona. Prekursorami tak rozumianej natury ludzkiej byli filozofowie starożytni, między innymi: Demokryt z teorią ciała - atomu, epikurejczycy oraz stoicy głoszący materializm w swoich koncepcjach fizykalnych.
b) RADYKALNY SPIRYTUALIZM [2]
Drugim obok materializmu stanowiskiem antropologicznym rozpowszechnionym w czasach Tomasza z Akwinu był tzw. Radykalizm spirytualistyczny, który przybrał formę neoplatonizmu średniowiecznego. Jego głosicielami byli między innymi : Orygenes, Dionizy Areopagita oraz filozof arabski Awerroes. Spirytualizm był stanowiskiem filozoficznym, który głosił radykalnie odmienny pogląd niż materializm. Według neoplatonizmu średniowiecznego człowiek to przede wszystkim duch, demon - dobry duch. Spirytualizm odmiennie niż materializm akcentował nie tyle „element materialny:, „cielesny", ale przede wszystkim "element duchowy". Człowiek, to przede wszystkim duch, który chce się wyzwolić z ciała, które go zniewala, ogranicza. Dlatego wszelki wysiłek człowieka polega na wyzwoleniu się z ciała, jako czegoś, co jest złe dla ludzkiego ducha (soma- sema ; ciał - grób duszy). Wyzwoleniu ducha z ciała miały pomóc praktyki religijne oparte na praktykowaniu ascezy, umartwianiu ludzkiego ciała.
B) ANTROPOLOGICZNY REALIZM TOMASZA Z AKWINU [3]
Główne założenia antropologii Akwinaty można sprowadzić do następujących tez:
a) Człowiek jest jednością. Jest bytem, który wśród istot stworzonych zajmuje naczelne miejsce (antropocentryzm). Jest to byt, który jest najdoskonalszy pośród wszelkiego stworzenia. Jego doskonałość mierzy się jego „spoistością", jednością, złożeniem z tworzywa - materii (ciała) oraz z elementu kształtującego - formy (duszy).
b) Człowiek to compositum (substancjalne zjednoczenie duszy i ciała, materii i formy). Trwałość temu zjednoczeniu nadaje forma substancjalna, czyli dusza. Jest ona zasadą, która konstytuuje i kształtuje, formuje tworzywo - materię. Dzięki duszy rozumnej człowiek jest bytem cielesnym, jest ożywiony i uformowany, może także spełnić różnego rodzaju wyższe funkcje życiowe takie jak: odbieranie wrażeń zmysłowych, selekcja „materiału poznawczego przez zmysły", poznanie umysłowe, formułowanie i posługiwanie się pojęciami i sądami, posługiwanie się wolną wolą w działaniu, działanie i tworzenie różnego rodzaju rzeczy. Dusza ludzka stanowi principium- duchową zasadę naszego poznania i działania. Dusza ludzka wpływa na działanie naszego umysłu i woli, jest ona formą ciała ludzkiego.
c) Człowiek jest osobą. Człowiek jako osoba jest bytem jednostkowym, dzięki materii, która wpływa na jego różnorodność. Wraz z materią, także dusza sprawia to, że każdy człowiek jest bytem niepowtarzalnym. Człowiek jako osoba (personalizm - persona = osoba)jest bytem wolnym i odpowiedzialnym w swoim postępowaniu. Postępowanie osoby należy rozumieć jako aktualizację wszelkich ludzkich możliwości. Śmiało można zatem nazwać osobę jednostką spotencjalizowaną, która realizuje swoje możliwości (potencje), aż do stanu końcowego zwanego wykończeniem bytowym (optimum potentiae). [4] Ta realizacja możliwości ludzkich następuje w trzech wymiarach bytowania : teoretycznym (realizacja wartości prawdy, poznanie speculabile) [5] , praktycznym ( realizacja wartości dobra, poznanie agibile) [6] , wytwórczym (realizacja wartości piękna, poznanie factibile) [7] oraz poprzez realizację świętości [8] , która stanowi „zwornik" postępowania osoby.
2. NATURA I ISTOTA POZNANIA U TOMASZA Z AKWINU
Teoria natury poznania czerpie Tomasz z pism Arystotelesa, jednak przekształca ją i dostosowuje do całego swojego systemu filozoficznego. Dla Arystotelesa istniały tylko trzy rodzaje - części duszy: dusza roślinna, zwierzęca oraz człowiecza. Tomasz także mówi o tych trzech rodzajach dusz, dopasowując do nich odpowiedni każdej z nich rodzaj poznania: :poznanie właściwe roślinom, poznanie zmysłowe właściwe zwierzętom i człowiekowi oraz poznanie właściwe tylko ludziom - poznanie umysłowe. Na tej bazie buduje swoją koncepcję poznania, którą można przedstawić w następujących twierdzeniach: [9]
a) Byt poznający staje się tym, co poznaje. Byt poznający przyjmuje formę rzeczy, którą poznaje, wzbogaca się o treści poznającego przedmiotu. Byt poznający staje się niejako tym, co poznaje, wciela w siebie nabytą poprzez poznanie formę poznającego przedmiotu.
„Byty poznające tym różnią się od niepoznających, że niepoznające nie mają nic więcej oprócz swojej formy. Byt poznający z natury ma jeszcze formę innej rzeczy, ponieważ forma poznawcza tego, co poznane jest w poznającym. Stąd widać, że natura rzeczy niepoznającej jest bardziej zacieśniona im ograniczona. Natura bytów poznających natomiast jest rozległa i sięga dalej. Dlatego też Filozof mówi w III księdze O duszy, że <<dusza jest w pewien sposób wszystkim>>". [10]
b) W poznaniu forma podmiotu zostaje ubogacona formą poznającego przedmiotu.
O ile w pierwszym punkcie akcentowaliśmy podmiot poznania i jego rolę w poznaniu, to teraz kładziemy nacisk na zadanie jakie pełni przedmiot poznania w poznaniu, chodzi przede wszystkim o formę wcielającą się w podmiot poznawczy. Forma stanowi element wiążący w poznaniu, ponieważ łączy poznanie materialne, zmysłowe oraz poznanie umysłowe.
„Zmysł i intelekt w akcie poznania utożsamiają się z poznanym przedmiotem w tym, w czym ów przedmiot jest poznawczo ujęty".[11]
„Przedmiot zmysłowy w urzeczywistnieniu jest zmysłem w urzeczywistnieniu, a przedmiot umysłowy w urzeczywistnieniu jest intelektem w urzeczywistnieniu". [12]
3. „STRUKTURA POZNAWCZA" KREŚLONA PRZEZ TOMASZA Z AKWINU
(WŁADZE POZNAWCZE CZŁOWIEKA I ICH ROLA W PROCESIE POZNAWCZYM)
Po omówieniu natury poznania u Tomasza z Akwinu należy teraz rozpatrzyć „strukturę poznawczą" antropologii Akwinaty. Opis ten zaczniemy od przedstawienia aparatu zmysłowego, który wśród narzędzi poznawczych zajmuje pierwsze miejsce, od niego zaczyna się i na nim opiera się cały proces poznawczy człowieka.
POZNANIE ZMYSŁOWE
Tomasz z Akwinu wymienia dwie grupy zmysłów człowieka
- zmysły zewnętrzne (wzrok, słuch, zmysł smaku, zmysł powonienia, zmysł dotyku)
- zmysły wewnętrzne (zmysł wspólny, wyobraźnia, vis aestimativa, pamięć)
a. ZMYSŁY ZEWNĘTRZNE
Zadaniem zmysłów zewnętrznych jest pierwotny kontakt z przedmiotem poznania (empiryzm genetyczny) oraz przekazanie „materiału zmysłowo- poznawczego" zmysłom wewnętrznym.
WZROK
„Podnietą fizjologiczną dla wzroku są fale światła działającego na zakończeniu nerwu wzrokowego. Światło to możemy ujmować już to w jego natężeniu (ciemne lub jasne), już to w jego jakościach (kolory). Organem widzenia jest oko, ściślej mówiąc zakończenie nerwu optycznego (...). Przedmiotem wzroku jest światło brane w swym natężeniu (jasności) i jakości (barwy)". [13]
SŁUCH
„Podnietą fizyczną dla wrażeń słuchowych są drgania powietrza przyjęte do ucha wewnętrznego. Organem słuchu jest ucho, które składa się z trzech części o różnej budowie i czynnościach, a mianowicie z ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego (...). Przedmiotem wrażeń słuchowych są szmery i dźwięki stykające się z uchem przez falowanie powietrza". [14]
SMAK
„Podnietą fizyczną wrażeń smakowych są substancje chemiczne rozpuszczone w ustach. Organem smaku są brodawki smakowe różnego kształtu znajdujące się w błonie języka, podniebienia miękkiego (przód), tylnej strony gardła i niektórych okolic przełyku. Przedmiotem zmysłu smaku są smaki, które sprowadzamy do gorzkich, kwaśnych, słodkich i słonych". [15]
WĘCH
„Podnietą fizyczną są cząstki gazów drażniących błonę. Organ zmysłowy dla wrażeń powonienia to plamka węchową, umieszczona w najbardziej niedostępnym miejscu naszej jamy nosowej, wysoko w szczelinie wąskiej, do której dochodzić mogą tylko uboczne wiry gazów przepływających od dziurek nosowych ku gardłu i z powrotem. Przedmiotem zmysłu węchu są zapachy". [16]
DOTYK
„Jest najbardziej skomplikowany ze wszystkich zmysłów. Zresztą należy w nim wyróżnić zmysły, jak zmysł bólu, temperatury itd. Dla odbierania tych wrażeń posiadamy w skórze kilka rodzajów różnych zakończeń nerwowych (..). Nie wszystkie te zakończenia są równomiernie rozsianie po skórze, w jednych miejscach przeważają jedne, w drugich drugie". [17]
b. ZMYSŁY WEWNĘTRZNE
Zadaniem zmysłów wewnętrznych jest uporządkowanie „materiału zmysłowo - poznawczego" przekazanego przez zmysły zewnętrzne oraz przekazanie zdobytych informacji władzą intelektualnym człowieka.
ZMYSŁ WSPÓLNY (SENSUS COMMUNIS)
Pierwszym wymienionym przez Tomasza z Akwinu zmysłem wewnętrznym jest tzw. zmysł wspólny. Jest on „Bazą" do której dochodzą sygnały odebranych wrażeń zmysłowych . Zadaniem zmysłu wspólnego jest odebranie tych sygnałów i uporządkowanie ich. Zmysł wspólny koordynuje doznania, które otrzymuje od zmysłów zewnętrznych. Dzięki uporządkowaniu „materiału zmysłowego" przez zmysł wspólny możemy dowiedzieć się wiele rzeczy o przedmiocie poznawanym przez zmysły. Zmysłowi wspólnemu przysługuje prawo do sądu rozróżniającego (discretionis iudicium), który określa, ocenia i porządkuje doznania zmysłowe.
„Stąd to sąd rozróżniający winien przysługiwać zmysłowi wspólnemu, do którego odnoszą się jako do wspólnego kresu wszystkie wrażenia przyjmowanie do świadomości przez zmysły zewnętrzne i dzięki któremu świadomi jesteśmy także ujęć, za pośrednictwem których poznają zmysły, gdy ktoś na przykład widzi, że widzi". [18]
Tak więc można scharakteryzować zmysł wspólny:
- jest różny od zmysłów zewnętrznych,
- syntetyzuje wrażenia poszczególnych zmysłów zewnętrznych,
- „tłumaczy" poznanie jakości zmysłowych,
- można go określić jak zmysłową świadomość,
- dokonuje recepcji, adaptacji i rejestracji wrażeń zmysłowych.
WYOBRAŻNIA (MEMORIA, REMINISCENTIA, PHANTASIA)
Według Tomasza z Akwinu wyobraźnia ma raczej charakter bierny, jest pamięcią bierną, nie wytwarza ona wyobrażeń odtwórczych czy wytwórczych. Dziś we współczesnym tomizmie zmienił się pogląd o roli i zadaniach wyobraźni. Dziś wyobraźnia:
- nie jest zdolnością przechowywania spostrzeżeń i wyobrażeń,
- jest ona zdolnością wywoływania, wyciągania, ujawniania wyobrażeń na nasz rozkaz,
- memoria - jest aktualizowana dzięki bodźcowi zewnętrznemu
- reminescetia - jest aktualizowana na rozkaz przypominającego sobie podmiotu,
- phantasia - jest wyobraźnią twórczą, jest ona narzędziem odkryć, narzędziem postępu kultury, odtwarza lub konstruuje rzeczywistość.
Z wyobraźnią współczesna myśl tomistyczna łączy trzy prawa: [19]
1. prawo podobieństwa - na mocy tego prawa wyobraźnia w jakikolwiek sposób do siebie podobne łącząc się i sobie towarzyszą,
2. prawo kontrastu - na mocy tego prawa tworzy sobie obrazy kontrastujące: duży - mały,
3. prawo styczności - do tego prawa zaliczamy najrozmaitsze spontaniczne formy skojarzeń.
WŁADZA OSĄDU (VIS AESTIMATIVA)
Ta władza poznawcza jest znamienna zarówno dla zwierząt jak i ludzi. Dotyczy ona tylko tego, co szczegółowe, konkretne i cielesne. Osądza ona tylko to, co podpada pod zmysły. Często nazywa się tę władzę instynktem naturalnym. Zadaniem takiego instynktu jest nie tylko dokonanie osądu, ale także działanie pożądawcze i wolitywne, które jest nakierowane na realizację określonych celów. To teleologiczne działanie jest zdeterminowane przez prawy osąd intelektu.
PAMIĘĆ
Ostatnim z wymienianych przez Tomasza zmysłem wewnętrznym jest pamięć. Możemy ją podzielić na: słuchową, wzrokową i ruchową - pamięć zmysłową. Współcześni tomiści dzielą jeszcze pamięć na : pojemną i gotową. Pamięć pojemna polega na przyswajaniu sobie dużej ilości różnorodnego materiału, a pamięć gotowa przypomina sobie te rzeczy, które kiedyś się zapamiętało. Do głównych cech pamięci można zaliczyć następujące:
a. łatwość wyuczenia się (zapamiętanie układu rzeczy po niewielu powtórzeniach),
b. trwałość (wymienienie trafnych przypomnień lub rozpoznań po pewnym określonym czasie w stosunku do całego zapamiętanego materiału).
c. wierność (jest mniej zmienna, nie dodaje nowych wątków i nie zapomina wcześniejszych z zapamiętanego materiału).
POZNANIE UMYSŁOWE
Tomaszową naukę o intelekcie można sprowadzić do poniższych twierdzeń: [20]
1. Podział intelektu ludzkiego na bierny i czynny. Po omówieniu poznania zmysłowego należy omówić poznanie umysłowe. Poznanie umysłowe związane jest z nauką św. Tomasza o intelekcie. Intelekt stanowi właśnie władzę umysłowo - poznawczą człowieka. Nauka o intelekcie związana jest z metafizyczną nauką o możności i akcie, która związana jest z tradycją arystotelesowską. Tomasz wymienia dwa rodzaje intelektu: intellectus in potentia - intelekt możnościowy, bierny oraz intellectus in actu - intelekt urzeczywistniony, intelekt czynny.
2. Intelekt bierny i czynny jest nie zapisaną tablicą: tabula rasa. Tomasz wygłaszając ten pogląd nawiązuje do tradycji Arystotelesa, która przeciwstawia się nauce o poznaniu, którą głosił Platona. Dla Platona człowiek posiada wiedzę wrodzoną, którą należy wydobyć z człowieka, z jego umysłu. Droga rozumowania Tomasza jest odmienna. Dla niego pierwotna wiedza pochodzi z poznania zmysłowego, gdzie „materiał poznawczy" pochodzi z kontaktu zmysłów zewnętrznych z rzeczą poznawaną. Dalej - jak to wyżej zostało umówione - „materiał poznawczy" zostaje przekazany zmysłom wewnętrznym, dzięki którym zostaje „opracowany", dalej zostaje przekazany do intelektu, gdzie zostaje zapisany na nie zapisanej tablicy. Dopiero dzięki intelektowi zostają utworzone pojęcia i sądy dotyczące tego, co zostało wcześniej poznane.
3. Tworzenie pojęć i sądów przez intelekt pozwala na wzajemne komunikowanie się. Władze poznawcze nie zatrzymują się tylko na niższych funkcjach poznawczych, ale są przyczyną myślenia abstrakcyjnego i komunikacji werbalnej, mowy za pomocą wcześniej wytworzonych pojęć i sądów. Stąd Tomasz twierdzi, że nasze poznanie, cały materiałoznawczy pochodzi od zmysłów i ich przekształceń, aż do powstania wyższych treści duchowych. Na początku poznania umysł poznaje umysłowo tylko w możności, dopiero później człowiek poznaje w akcie (in actu) urzeczywistniając pojęcia. Intelekt czynny, który zwieńcza ludzkie poznanie jest nazwany małym światełkiem (parvum lumen), dzięki któremu poznajemy, i dzięki któremu materiał przejęty przez intelekt możnościowy zostaje ostatecznie poznany w procesie abstrahowania.
POZNANIE METAFIZYCZNE (KONTEMPLACJA PRZYRODZONA) [21]
Na sam koniec przypatrzmy się jeszcze poszczególnym etapom ludzkiego poznania, w które wpisuje się nauka Doktora Anielskiego. Etapy te zwieńcza naturalna kontemplacja Absolutu, który zostaje ujęty w poznaniu metafizycznym, który wieńczy cały proces poznawczy człowieka. A oto te etapy:
1.Pierwszym krokiem jest rozważanie rzeczy zmysłowych,
2. Drugim krokiem jest przejście od rzeczy zmysłowych do intelektualnych,
3. Trzecim krokiem jest wartościowanie rzeczy zmysłowych przez rozum,
4. Czwarty krok to rozważanie rzeczy intelektualnych, przejętych za pomocą zmysłów przez sam intelekt
5.Piąty krok to kontemplacja rzeczy intelektualnych, które nie mogą być osiągnięte przez zmysły, a jedynie pojmowane przez intelekt,
6. Szósty i ostatni krok, to rozważanie rzeczy pojmowanych przez intelekt, których rozum nie może ani odkryć, ani wyczerpać - jest to subtelna kontemplacja prawd boskich, metafizycznych, gdy kontemplacja jest doskonała.
Tak oto Tomasz Z Akwinu ze swoją koncepcją poznania wpisuje się w całą tradycje klasyczną, jak i cała tradycja średniowieczna dotycząca poznania ludzkiego została wzbogacona, wzmocniona i potwierdzona przez autorytet Tomasza z Akwinu.
[1] S. Swieżawski, Święty Tomasz na nowo odczytany, W drodze, Poznań 1995.
[2] S. Swieżawski, Święty Tomasz na nowo odczytamy, W drodze, Poznań 1995.
[3] M. A. Krąpiec, Ja - człowiek, RW KUL, Lublin 1991.
[4] M. A. Krąpiec, Odzyskać świat realny, RW KUL, Lublin 1999.
[5] M. A. Krąpiec, Metafizyka, RW KUL, Lublin 1995.
[6] M. A. Krąpiec, Metafizyka, RW KUL, Lublin 1995.
[7] M. A. Krąpiec, Metafizyka, RW KUL, Lublin 1995.
[8] M. A. Krąpiec, U podstaw rozumienia kultury, RW KUL, Lublin 1991.
[9] S. Swieżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa - Wrocław 2000.
[10] S. Swieżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa - Wrocław 2000.
[11] S. Swieżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa - Wrocław 2000.
[12] S. Swieżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa - Wrocław 2000.
[13] M. A. Krąpiec, Psychologia racjonalna, RW KUL, Lublin 1996.
[14] M. A. Krąpiec, Psychologia racjonalna, RW KUL, Lublin 1996.
[15] M. A. Krąpiec, Psychologia racjonalna, RW KUL, Lublin 1996.
[16] M. A. Krąpiec, Psychologia racjonalna, RW KUL, Lublin 1996.
[17] M. A. Krąpiec, Psychologia racjonalna, RW KUL, Lublin 1996.
[18] S. Swieżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa - Wrocław 2000.
[19] M. A. Krąpiec, Psychologia racjonalna, RW KUL, Lublin 1996.
[20] S. Swieżawski, Święty Tomasz na nowo odczytany, W drodze, Poznań 1995.
[21] J. Baumann, Zarys historii duchowości, Jedność, Kielce 1993.
Odsłon: 2439
|
